Nguồn: nongthonviet.vn

Từ châu Phi, Mỹ Latinh đến châu Á, ngày càng nhiều nông dân buộc phải tìm kiếm các giải pháp thay thế. Phân hữu cơ, phân vi sinh và mô hình canh tác tự nhiên đều là phương án giảm phụ thuộc vào nguồn cung phân bón hóa học vốn đang trở nên đắt đỏ và bấp bênh.

Kể từ khi chiến sự bùng phát ngày 28/2, giá phân bón tại Senegal đã tăng tới 40%. Ảnh: Reuters/Zohra Bensemra.

Không thể ngồi chờ giá phân bón hạ nhiệt

Khi chứng kiến những hình ảnh tên lửa Mỹ tấn công Iran trên mạng xã hội, nông dân Abou Sow ở Senegal đã lo ngại cuộc xung đột sẽ sớm ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất nông nghiệp tại quốc gia Tây Phi này. Nỗi lo đó nhanh chóng trở thành hiện thực. Kể từ khi chiến sự bùng phát ngày 28/2, giá phân bón tại Senegal đã tăng tới 40%.

Tuy nhiên, Sow may mắn hơn nhiều nông dân khác. Tám năm trước, anh đã từ bỏ phân bón hóa học để chuyển sang nguồn dinh dưỡng tự nhiên. Hiện nay, anh tích cực vận động nông dân địa phương mua phân chuồng từ các hộ chăn nuôi. Đồng thời hướng dẫn kỹ thuật sản xuất phân compost chất lượng cao.

Với anh, những con giun đất xuất hiện trong đống ủ cho thấy đất và phân bón đang khỏe mạnh.

“Chúng tôi không thể ngồi chờ lệnh ngừng bắn. Việc phụ thuộc vào phân bón hóa học quá rủi ro”, Sow nói.

Việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz làm chao đảo nguồn cung khí tự nhiên, nguyên liệu quan trọng trong sản xuất phân bón hóa học, cũng như hoạt động vận tải biển toàn cầu.

Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) cho biết. Vùng Vịnh hiện chiếm khoảng 30% lượng phân bón hóa học giao dịch trên toàn thế giới. Trong khi đó, chỉ số giá phân bón của Ngân hàng Thế giới ghi nhận mức tăng khoảng 50%.

“Thời gian đang trôi qua rất nhanh và áp lực ngày càng lớn”. Ông Maximo Torero cảnh báo trong bối cảnh những lo ngại về an ninh lương thực đang gia tăng. Ông là Kinh tế trưởng của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO).

Phân hữu cơ được xem là giải pháp lâu dài

Việc chuyển đổi sang các nguồn dinh dưỡng tự nhiên không chỉ giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học. Các chuyên gia cho rằng, nó còn mang lại nhiều lợi ích về môi trường.

Quá trình sản xuất và sử dụng phân bón hóa học tạo ra lượng lớn khí nhà kính. Đây là nguyên nhân chính dẫn đến biến đổi khí hậu. Ngược lại, phân hữu cơ có khả năng lưu giữ carbon trong đất. Và hạn chế tình trạng rửa trôi gây ô nhiễm sông hồ.

“Điều này tốt cho hành tinh. Vì sản xuất lương thực sẽ dần thoát khỏi sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch”. Đó là nhận định của bà Susan Chomba, thành viên Hội đồng Chuyên gia Quốc tế về Hệ thống Thực phẩm Bền vững (IPES-Food).

Tại Senegal, phân cừu trở thành nguồn phân bón hữu cơ quý giá thay thế cho phân bón hóa học. Ảnh tư liệu minh họa: Reuters/Zohra Bensemra.

Senegal: Phân cừu trở thành nguồn tài nguyên quý giá

Mỗi năm Senegal nhập khẩu khoảng 125.000 tấn phân bón. Bộ trưởng Nông nghiệp Senegal Mabouba Diagne cho biết, chính phủ đã bảo đảm đủ nguồn cung phân bón hóa học cho vụ mùa hiện tại. Tuy nhiên, nhiều nông dân phản ánh việc tìm mua phân bón ngày càng khó khăn.

Thay vì sử dụng phân hóa học, mỗi năm anh Abou Sow bón khoảng 6 tấn phân compost cho trang trại của mình. Anh cho biết bản thân khá thuận lợi khi sinh sống gần khu vực chăn nuôi cừu. Việc nuôi cừu vốn phục vụ các dịp lễ tôn giáo. Nhưng nhờ đó, giờ đây nông dân nguồn phân chuồng luôn dồi dào.

Tuy nhiên, tại những vùng xa xôi, việc thu gom và vận chuyển lượng lớn phân chuồng rất thách thức. Sow lo ngại nhiều nông dân có thể phải bỏ hoang ruộng đất nếu tình hình kéo dài.

Một giải pháp khác đang nổi lên là phân bón sinh học (biofertilizer). Nó chứa các vi khuẩn và vi sinh vật giúp cây trồng hấp thụ nitơ từ không khí và đất.

Nhiều doanh nghiệp châu Phi hiện cũng đang sản xuất phân hữu cơ quy mô công nghiệp. Nguyên liệu là rác thải đô thị và thực phẩm phân hủy.

Hồi tháng 4, Chính phủ Senegal trợ cấp và phân phối 30.000 tấn phân bón hữu cơ. Tuy nhiên, theo Sow, con số này vẫn còn quá khiêm tốn so với nhu cầu thực tế.

Brazil: Ngành phân bón sinh học tăng trưởng mạnh

Brazil hiện là một trong những cường quốc xuất khẩu nông sản lớn nhất thế giới. Với các mặt hàng như đậu tương, cà phê, mía đường, thịt bò và gia cầm. Tuy nhiên, quốc gia Nam Mỹ này vẫn phải nhập khẩu hơn 80% lượng phân bón sử dụng trong nước.

Ông Luis Barbieri sáng lập Viện Folio - tổ chức kết nối nông dân và giới nghiên cứu tại Brazil. Theo ông, giá phân bón đã tăng khoảng 50% kể từ khi chiến sự Iran nổ ra.

“Mỗi khi xảy ra chiến tranh, việc sử dụng phân bón sinh học của nông dân lại tăng tốc mạnh mẽ”, ông Luis nói.

Phân bón hóa học đã được áp dụng rộng rãi tại Brazil từ thập niên 1970. Nhưng điều kiện khí hậu nhiệt đới (mưa nhiều, nhiệt cao) khiến hiệu quả sử dụng giảm đáng kể. Lý do đến từ hiện tượng rửa trôi dinh dưỡng.

Theo Tập đoàn Nghiên cứu Nông nghiệp Brazil (Embrapa), ngành phân bón sinh học nước này đã tăng trưởng 15% trong giai đoạn 2023 - 2024.

Đáng chú ý, luật sở hữu trí tuệ tại Brazil cho phép nông dân tự sản xuất nhiều loại phân bón sinh học với chi phí thấp hơn đáng kể so với các sản phẩm thương mại.

Uớc tính có khoảng 80% diện tích trồng đậu nành ở Brazil sử dụng phân bón sinh học thay vì phân bón hóa học để tăng năng suất. Ảnh tư liệu minh họa: Tiago Fioreze/Wikimedia Commons.

Mexico vẫn chậm chuyển đổi

Trái ngược với Brazil, Mexico chưa đạt được nhiều tiến triển trong việc phát triển các giải pháp thay thế phân bón hóa học.

Ông Gerardo Noriega, giáo sư nghiên cứu tại Đại học Tự trị Chapingo và là một trong những người ủng hộ mạnh mẽ nông nghiệp hữu cơ tại Mexico cho rằng, nguyên nhân chủ yếu là các chương trình trợ cấp của chính phủ vẫn ưu tiên phân bón hóa học, trong khi nguồn tài chính dành cho các giải pháp thay thế còn hạn chế.

Dù vậy, ông tin rằng cuộc khủng hoảng hiện nay có thể buộc nông dân phải chuyển sang sử dụng phân hữu cơ nhanh hơn dự kiến.

Ấn Độ thúc đẩy canh tác tự nhiên

Tại bang Telangana ở miền Nam Ấn Độ, nông dân Manohara Chari đã thay thế phân bón hóa học bằng ‘Jivamrita’ – một loại hỗn hợp gồm phân và nước tiểu bò, bột ngũ cốc, đất và đường.

“Chúng tôi không phụ thuộc vào các công ty nữa”, ông chia sẻ.

Chari là một trong khoảng 1,7 triệu nông dân tại hai bang Telangana và Andhra Pradesh đã chuyển sang mô hình canh tác tự nhiên. Phương pháp này khuyến khích sử dụng phân bón tự nhiên, tận dụng chất thải chăn nuôi và đa dạng hóa cây trồng nhằm cải thiện sức khỏe đất.

Theo các nhà khoa học và nông dân địa phương, cuộc chiến tại Iran cùng tình trạng khan hiếm phân bón hóa học đang khiến mô hình này trở nên hấp dẫn hơn.

Ngày 10/5, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi đã công bố một ‘sứ mệnh quốc gia’ nhằm thúc đẩy canh tác tự nhiên và cắt giảm 50% lượng phân bón hóa học sử dụng trong nông nghiệp.

Hiện Ấn Độ nhập khẩu khoảng 60% lượng phân bón từ khu vực Vùng Vịnh. Chính phủ nước này đang phải gấp rút tìm kiếm nguồn cung mới và duy trì các chương trình trợ giá nhằm giữ giá phân bón ở mức thấp, dù điều đó tạo ra gánh nặng đáng kể cho ngân sách.

“Rõ ràng năm nay sự quan tâm đối với canh tác tự nhiên đã tăng lên, đặc biệt kể từ khi xung đột Trung Đông bùng phát”, ông G.V. Ramanjaneyulu, nhà khoa học nông nghiệp thuộc Trung tâm Nông nghiệp Bền vững, cho biết.

Theo ông, nhiều nông dân hiện đã dành một phần diện tích đất để thử nghiệm phương pháp mới. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi không hề dễ dàng. Canh tác tự nhiên đòi hỏi nhiều lao động hơn và người sản xuất phải trải qua một giai đoạn thích nghi trước khi đạt hiệu quả ổn định.

“Chính phủ có thể hỗ trợ nông dân theo hướng khác thay vì chỉ trợ cấp phân bón hóa học. Nếu chỉ cần một phần nhỏ khoản hỗ trợ đó được dành cho nông dân canh tác tự nhiên, sẽ có nhiều người sẵn sàng chuyển đổi hơn”, ông Chari nhấn mạnh.